Het verhaal en de legende van de IRONMAN van Hawaï, de ultieme droom van elke triatleet

De geschiedenis van de moderne triatlon is onlosmakelijk verbonden met één continent, Amerika, en met twee staten die symbool staan voor de American Dream. Eerst Californië in de jaren zeventig, waar alles mogelijk lijkt, ook het beoefenen van nieuwe sporten, vooral boardsporten, maar niet alleen die. Daarna de vijftigste en laatste staat die tot de unie toetrad: Hawaï. Aan de westkust en midden in de Stille Oceaan zou de legende van de triatlon worden geschreven. Als kind van de beatniks en het hippie-Californië baande de triatleet met lang haar, zwembroek en ontblote navel zich een weg door de wereld van de duursport. Hij creëerde een eigen, uniek universum, met codes die zich geleidelijk zouden vastzetten.

© Collection personnelle de Scott Tinley

Terwijl Europa tijdens de Belle Époque in de jaren twintig de eerste gecombineerde wedstrijden organiseerde, met een combinatie van lopen, fietsen, roeien en soms zwemmen of kanoën, was het vooral de nieuwe golf Californische sporters die deze nieuwe discipline, de triatlon, duurzaam op de kaart zette en haar doorbraak mogelijk maakte.

De eerste wedstrijd die officieel triatlon werd genoemd, vond plaats in San Diego in 1974, al was de volgorde van de disciplines toen anders dan vandaag: lopen, fietsen en zwemmen. Later vertelt de legende dat het huidige drieluik officieel ontstond in een bar in Honolulu, Le Primo. Aanleiding was een uitdaging die enkele bij de archipel gestationeerde mariniers van de US Navy elkaar na een paar pinten hadden voorgeschoteld. Ze vroegen zich af wie de meest complete en sterkste atleet was: de zwemmer, de loper of de fietser.

Om het debat te beslechten stelde commandant John Collins, die al een van de 46 finishers van de triatlon van San Diego was, voor dat de beste atleet de winnaar zou zijn van een wedstrijd waarin de drie zwaarste wedstrijden van de archipel werden samengevoegd:

• de Waikiki Roughwater Swim (3,85 km zwemmen)

• de wielerwedstrijd Around-Oahu (185 km fietsen)

• de marathon van Honolulu (42,195 km lopen)

Zo ontstond wat we vandaag het IRONMAN-format noemen: 3800 meter zwemmen, 180 kilometer fietsen en 42,195 kilometer lopen. Geen halve maatregelen en geen tussenformat voor deze echte pioniers. Collins paste de bestaande parcoursen eenvoudig aan, zodat start en finish op de kust van Waikiki samenvielen. En hij voegde eraan toe: «Wie als eerste finisht, noemen we de Iron Man.»

© Archives IRONMAN

© Archives IRONMAN

© Archives IRONMAN

© Archives IRONMAN

In februari 1978 probeerden in Honolulu, op het eiland Oahu, vijftien mannen dit helse drieluik uit. Twaalf van hen haalden de finish en kregen een ijzeren beeldje. Gordon Haller was de eerste over de streep, in 11 uur, 46 minuten en 58 seconden. John Collins finishte na 17 uur. Een jaar later volgde een nieuwe editie. Meer dan vijftig deelnemers gingen de uitdaging aan, onder wie de eerste vrouw, Lyn Lemaire, een wielrenster die vijfde overall werd. Terwijl vrouwen in die periode bij wegwedstrijden zoals marathons nog vaak geen startnummer kregen, toonde de triatlon zich van meet af aan ruimdenkend door vrouwen vanzelfsprekend toe te laten.

De IRONMAN-afstand was geboren, en dankzij een reportage in Sports Illustrated en een eerste televisiereportage kreeg het evenement onverwacht veel aandacht. In de loop der jaren werd de Hawaïaanse archipel de vaste bestemming van de discipline. In 1981 verhuisde het evenement van Oahu naar Kona, om het groeiende succes op te vangen en de atleten betere omstandigheden te bieden.

Bijna vijftig jaar later komen er nog altijd duizenden triatleten aan het einde van elk seizoen naartoe voor wat sinds 1990 het wereldkampioenschap IRONMAN is. Het hele seizoen proberen meer dan 100.000 atleten een felbegeerde slot te bemachtigen in de honderden IRONMAN-races die tegenwoordig in zo’n zestig landen worden georganiseerd. Die slot geeft toegang tot de finale op Hawaï.

© David Epperson/IRONMAN

Kona, een kleine stad met 12.000 inwoners, leeft dan eenmaal per jaar op het ritme van de triatlon. In deze vulkanische streek, epicentrum van een aardbeving in 2006 en getroffen door de uitbarsting van de Kīlauea in 2018, heeft de triatlon een plek veroverd. De lokale bevolking kijkt met verbazing naar de jaarlijkse invasie van deze vreemd uitgedoste sporters in oktober. Aan de IRONMAN-gekte valt in die twee weken nauwelijks te ontsnappen, zeker niet rond de beroemde Pier. Daar zoeken triatleten die last hebben van een jetlag al bij het krieken van de dag het warme water van de Stille Oceaan op, om zich voor de wedstrijd van het jaar gerust te stellen. Tussen manta’s, dolfijnen en schildpadden in de baai van Captain Cook beleven de meeste agegroupers tijdens hun verblijf een droom die werkelijkheid wordt.

Op de wedstrijddag klinkt het bevrijdende kanonschot voor 3800 meter zwemmen zonder wetsuit. De iconische witte kapel verdwijnt langzaam uit beeld, terwijl stroming en golven hun eigen spel spelen. Daarna volgen 180 kilometer fietsen, met bijna ongemerkt 1500 hoogtemeters, de halve lus naar Hawi en de vaak tegenwindse terugweg over de eindeloze Queen K Highway. Vervolgens wacht een marathon in de vochtige, verstikkende hitte van Energy Lab, dat uitgestrekte kokende lavaveld, en over Palani Road met zijn korte, genadeloze hellingen. Aan het einde wacht een zinderende finish op de Pier, met lauwerkransen en hibiscusbloemen, terwijl een prachtige zonsondergang de laatste meters van de agegroupers begeleidt.

© Christian Petersen/IRONMAN

Het paradijselijke karakter van het eiland, het volmaakte tegenbeeld van de hel die deelnemers onderweg soms beleven, vormt een essentieel onderdeel van de mythe: een droomdecor, een unieke sfeer, een uitgekiende marketinglaag en een parcours dat door het snel wisselende en vaak zware weer veel lastiger is dan het lijkt. Daarbovenop komt het drama dat inherent is aan een evenement van dit ultra-duursportkaliber. De kruipende finish van in 1982, de plotse inzinkingen, de ‘herrijzenis’ van atleten die van ver terugkomen en de prestatie van iedere deelnemer: het zijn allemaal beelden en momenten die bijdragen aan de geschiedenis en mythologie van Hawaï.

© Archives IRONMAN

Wie in Kona loopt en deze finishlijn passeert, voegt zich in de legende bij de pioniers van de discipline, zoals de Amerikaanse Big Four Dave Scott, Mark Allen, Scott Molina en Scott Tinley. Samen wonnen zij dertien edities en gaven ze de wedstrijd in haar beginjaren een gouden glans. Dankzij hun prestaties raakte de triatlon wereldwijd bekend. Het betekent ook dat je naast sterren uit de jaren negentig en tweeduizend hebt gelopen, zoals Greg Welch (Australië), Luc Van Lierde (België), Thomas Hellriegel (Duitsland), Peter Reid (Canada), Tim de Boom (Verenigde Staten) en Normann Stadler (Duitsland).

© David Epperson/IRONMAN

© Archives IRONMAN

© Archives IRONMAN

© Circa

Het is de waanzinnige handdruk herbeleven tussen de Australiër Chris McCormack en de Duitser Andreas Raelert midden in de marathon van 2010. Raelert liet de Australiër naar zijn tweede titel lopen, een beeld dat symbool stond voor de dominantie van het zuidelijk halfrond tussen 2007 en 2012.

© Tony Svensson/IRONMAN

Je kijkt van een afstand naar de Duitse dominantie van 2014 tot 2019, toen Patrick Lange, Jan Frodeno en Sebastian Kienle beurtelings zegevierden, en naar de opkomst van een nieuwe generatie Noorse triatleten, die dit jaar opnieuw de macht zouden kunnen grijpen.

© Spomedis

Het is ook de spectaculaire opmars van de vrouwen vaststellen. Van de Zimbabwaanse Paula Newby-Fraser en de Zwitserse Natascha Badmann en Daniela Ryf tot de Britse Chrissie Wellington, de Australische Mirinda Carfrae en Lucy Charles-Barclay: zij hebben de achterstand op hun mannelijke collega’s voortdurend verkleind.

En je vraagt je af wanneer een Franse atleet zijn naam op de erelijst zal zetten. Sam Laidlow, tweede in Kona in 2022, lijkt het best gewapend om te slagen waar eerdere Franse toppers, onder wie Patrick Vernay, Cyrille Viennot, François Chabaud, Isabelle Mouthon, René Rovera en Yves Cordier, niet in slaagden: de hoogste trede van het Hawaïaanse podium bereiken. Hij heeft alvast een psychologisch voordeel: in 2023 werd hij de eerste Franse wereldkampioen IRONMAN. Maar dat was in Nice.

Als doorgewinterde zakenmensen wilden de bazen van IRONMAN, inmiddels een commercieel sterke merknaam, de Hawaïaanse droom voor steeds meer mensen bereikbaar maken. In enkele jaren steeg het aantal gekwalificeerden voor de finale in Kona van 1700 naar 2300. Dat leidde onder meer tot problemen met drafting en zette de eerlijkheid van de wedstrijd onder druk. De start in golven, ingevoerd in 2019, maakte daar een einde aan. Maar daarmee verdween ook de Mass Start, zo symbolisch voor een discipline waarin iedereen, van wereldkampioen tot amateur, zij aan zij aan dezelfde wedstrijd kon beginnen. De groei van het aantal startplaatsen maakte in 2019 bovendien een vrouwenwedstrijd op zaterdag en een mannenwedstrijd op zondag noodzakelijk. Dat vergrootte de logistieke druk en de problemen in het kleine Hawaïaanse stadje.

De overbevolking in Kona tijdens de week voor de wedstrijd bracht het voortbestaan van het evenement bijna in gevaar en beschadigde het imago van de organisatie. Daarom werd in 2023 besloten de wereldkampioenschappen IRONMAN afwisselend in Nice en Kona te organiseren, met bovendien een scheiding tussen de vrouwen- en mannenwedstrijd per jaar. De gemeenschap vond dat een vreemd idee, dat uiteindelijk slechts van 2023 tot 2025 standhield.

In 2026 keren de wereldkampioenschappen IRONMAN terug naar hun geboortegrond en favoriete locatie, Kona, en naar hun oorspronkelijke format: één wedstrijd voor mannen en vrouwen samen, met maximaal 3000 deelnemers. Een terugkeer naar de bron die in de hele triatlonwereld wordt toegejuicht.